
فهرست مطالب
مقدمه
تولد یک نوزاد نارس، هم شادی و هم نگرانی برای والدین به همراه دارد. در حالی که پیشرفتهای پزشکی به طور چشمگیری نرخ بقا برای این مبارزان کوچک را بهبود بخشیده است، حرکت به سمت نهایی شدن تکامل آنها نیاز به حمایت تخصصی دارد. کاردرمانی (OT) به عنوان یک مداخله حیاتی برای نوزادان نارس ظاهر شده و مهارتهای بنیادی لازم برای شکوفایی آنها را، با وجود تولد زودهنگامشان، فراهم میکند.
در این گفتار سعی داریم این موضوع را بررسی کنیم که چگونه کاردرمانی می تواند به تکامل نوزادان نارس کمک کند و والدین نوزادان نارس چگونه میتوانند به طور عملی در خانه، تداوم رشد و تکامل کودکشان را تقویت کنند.
نوزادان نارس نیازهای تکاملی منحصر به فردی دارند
با زایمان زودرس(یا تولد زود هنگام نوزاد) —که به عنوان تولد نوزاد قبل از هفته 37ام بارداری تعریف میشود—یک دوره حیاتی از تکامل جنین مختل میشود. در هفتهها و ماههای پایانی بارداری، نوزادان رشد سریع مغز، بلوغ سامانه(سیستم) های حسی و تکامل و توسعه فیزیولوژیکی را تجربه میکنند. وقتی نوزادان زود به دنیا میآیند، این فرآیند ها مختل میشود.
○ چالشهایی که نوزادان نارس معمولاً با آنها مواجه هستند چیست؟
نوزادان نارس معمولاً با چالشهایی از جمله موارد زیر رو به رو هستند :
– دستگاه(سیستمهای) عصبی نارس
– مشکل در تنظیم دمای بدن
– مشکلات مربوط به تغذیه
– مسائل پردازش حسی
– تأخیر در تکامل مهارتهای حرکتی
– مشکلات تنفسی
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، تقریباً ۱۵ میلیون نوزاد هر سال به طور نارس به دنیا میآیند که حدود ۱ در ۱۰ زایمان در سطح جهانی را تشکیل میدهد. در ایالات متحده به تنهایی، زایمانهای زودرس حدود ۳۸۰,۰۰۰ نوزاد را تحت تأثیر قرار میدهد— و این یعنی جمعیتی قابل توجه که ممکن است نیازمند استفاده از انواع مداخلات تخصصی باشند.
○ کاردرمانی برای نوزادان نارس چیست؟
کاردرمانی برای نوزادان نارس بر رشد و توسعهٔ مهارتهای بنیادی لازم برای زندگی روزمره و پیشرفت تکاملی تمرکز دارد. برخلاف کاردرمانی برای بزرگسالان که معمولاً بر بازگرداندن عملکرد از دست رفته متمرکز است، کاردرمانی نوزادان به حمایت از توسعه و تکامل مناسب از همان مراحل اولیه زندگی میپردازد.
در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU)، کاردرمانگران با نوزادان نارس کار میکنند تا:
● وضعیت دهی آن ها را بهینه کنند تا تکامل مناسب اسکلتی-عضلانی شکل گیرد
● مهارتهای تغذیه و عملکرد حرکتی- دهانی را حمایت کنند
● تجربیات حسی مناسب را تسهیل کنند
● حمایت رشدی و تکاملی از طریق تحریک مناسب ارائه دهند
● به والدین آموزش دهند که چگونه از روی نشانههای نوزاد خود، خواسته هایشان را بخوانند و به طور مناسب پاسخ دهند
مطالعات روز افزون نشان می دهند که نوزادان نارسی که مداخلات کاردرمانی دریافت می کنند، نتایج عصب-تکاملیِ(neurodevelopmental) به طور معناداری بهبود یافته، نسبت به گروههای کنترل نشان دادند، به ویژه در تکامل مهارتهای حرکتی و عملکرد شناختی.

فلسفه و دانش پشت مداخلات زودهنگام را به یاد داشته باشیم
مفهوم نوروپلاستیسیتی(=neuroplasticity) —توانایی مغز در ایجاد اتصالات عصبی جدید—پایه علمی مداخلات زودهنگام از طریق کاردرمانی را فراهم میکند.
در سه سال اول زندگی، مغز سریعتر از هر زمان دیگری تکامل مییابد و در هر ثانیه بیش از یک میلیون اتصال عصبی جدید تشکیل میدهد. برای نوزادان نارس، این پنجره حیاتیِ توسعه و تکامل، خارج از رحم آغاز میشود، یعنی در محیطی که به طور قابل توجهی با محیط حمایتی داخل رحم متفاوت است.
تحقیقات منتشر شده در JAMA Pediatrics (۲۰۱۹) نشان میدهد که برنامههای مداخله زودهنگام نظام مند که کاردرمانی را هم شامل می باشد، میتوانند تأثیر قابل توجهی بر تکامل مغز در نوزادان نارس داشته باشند. مطالعات MRI نشان میدهند که اتصال اعصاب مغزی و توسعه ماده سفید در نوزادان نارس که مراقبتهای تکاملی مناسبی دریافت کردهاند، بهبود یافته است.

کاردرمانی بر روی حوزههای اصلی برای نوزادان نارس تمرکز دارد
○ چگونه وضعیت دهی مناسب نوزاد نارس بر تکاملش تأثیر میگذارد؟
وضعیت دهی مناسب برای نوزادان نارس که هنوز عضلات و ساختارهای اسکلتی آنها در حال شکل گرفتن هستند، بسیار ضروری است.
بدون وضعیت دهی مناسب، نوزادان نارس ممکن است دچار مسایل و مشکلات زیر شوند:
– تنش(tone) عضلانی غیرطبیعی
– شکل سرصاف(پلاژیوسفالی=plagiocephaly)
– مشکلات تغذیه
– تأخیر در تکامل مهارتهای حرکتی
کاردرمانگران از راهکارهای وضعیت دهی تخصصی شامل موارد زیر برای حفظ وضعیت دهی مناسب نوزادان نارس بهره می برند:
– شکل دهی آشیانه ای محل نگهداری نوزاد برای شبیهسازی محیط رحم
– تاکید بر راستادهی بدن نوزاد با توجه به خط میانی بدن به منظور شکل دهی رشد متقارن بدنش
– وضعیت دهی مناسب در طول انجام مداخلات پزشکی برای کاهش استرس
– راهکارهای مربوط به آموزش و راهنمایی والدین
یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ در مجله Early Human Development نشان داد که نوزادان نارس که مداخلات وضعیت دهی تخصصی دریافت کردهاند، در سن ۶ ماهگی اصلاحشده، تکامل کنترل
وضعیتی شان بهمراتب بهتر از نوزادان نارسی است که مراقبتهای استاندارد دریافت کرده اند.

- چرا حمایت از تغذیه حیاتی است؟
مشکلات تغذیه در میان نوزادان نارس به دلیل عدم کفایت در مهارتهای حرکتی-دهانی، هماهنگی ضعیف مکیدن- بلع- تنفس، و حساسیتهای حسی، رایج است.
کاردرمانگران برای این چالشها از طریق راهکارهای زیر اقدام می کنند:
● ارزیابی عملکرد حرکتی-دهانی
● اجرای تمرینات پیش-تغذیه ای
● راهبردهای وضعیت دهی مناسب در طول تغذیه
● راهکارهای آمادهسازی حسی
● آموزش والدین در مورد سرنخ ها و علائم در هنگام انجام راهکارهای تغذیه ای
● درصورت نیاز به مداخلات تخصصی تر در زمینه فرایند بلع و…، معرفی به همکاران گفتاردرمانگر(SLP)
تحقیقات از مجله Pediatric Gastroenterology and Nutrition (۲۰۲۱) گزارش میدهد که نوزادان نارس که مداخلات تغذیهای کاردرمانی را دریافت کردهاند، به طور میانگین ۷-۱۰ روز زودتر از کسانی که حمایت تخصصی ندارند، به توانایی تغذیه کامل دهانی می رسند.
– نقش پردازش حسی چیست؟
نوزادان نارس که قبل از بلوغ کامل سامانه(سیستم)های حسی خود به دنیا میآیند، اغلب در پردازش و پاسخ به اطلاعات حسی مشکل دارند.
محیط پرتحریک NICU—با نورهای روشن، دستگاه های با صداهای بلند و دستزدنهای مکرر به آنها—میتواند دستگاه عصبی در حال توسعه و تکامل آنها را تحت فشار قرار دهد. کاردرمانگران در این خصوص مداخلات خود را از طریق موارد زیر ارائه می دهند:
● ایجاد فضاهای “تعدیل شده حسی” در داخل NICU
● اجرای برنامههای مواجهه حسی تدریجی
● آموزش والدین برای شناسایی نشانههای بیش بار(overloud) حسی
● طراحی رژیم(diet)های حسی شخصی شده برای هر نوزاد
● ارائه تجربیات حسی مناسب برای حمایت از تکامل نوزاد
یک مطالعه مهم در Pediatrics (۲۰۱۷) نشان داد که محیطهای NICU که توسط کاردرمانگران برای حمایت از تکامل حسی مناسب اصلاح شدهاند، منجر به بهبود الگوهای خواب، کاهش رفتارهای استرسزا و علائم حیاتی پایدارتر در میان نوزادان نارس شده است.

- چگونه راهبرد(استراتژی)های ادغام حسی(SI) کمک میکنند؟
بر اساس کار کاردرمانگر A. Jean Ayres، رویکردهای مبتنی بر ادغام یا تلفیق حسی(SI) بر روی کمک به نوزادان نارس برای سازماندهی و پردازش مناسب اطلاعات حسی تمرکز دارند.
این مداخلات ممکن است شامل موارد زیر باشد:
● تحریک لمسی تدریجی
● دادن درون دادهای حس دهلیزی(وستیبولار) از طریق تکانهای ملایم
● بازخوردهای حس عمقی(پروپریوسپتیو) از طریق حالتهایی شبی به قنداق پیچ کردن
● تغییرات به شکل اصلاح محیط برای مدیریت تحریکات حسی
یک متا-تحلیل در سال ۲۰۱۹ در Developmental Medicine & Child Neurology نشان داد که نوزادان نارس که کاردرمانی ادغام حسی(SI) دریافت کردهاند، تنظیم وضعیت هیجانی قابل
قبول تر، چرخههای خواب-بیداری منظمتر و سازماندهی عصبی-رفتاری(neurobehavioral) بهتری نسبت به گروههای کنترل نشان دادند. برای آشنایی بیشتر با مفهوم یکپارچگی حسی و رویکرد ادغام یا تلفیق حسی(SI) می توانید به مقاله “کاردرمانی با رویکرد یکپارچگی حسی(SI)” در قسمت وبلاگ، “تارنمای مرکز کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا” مراجعه کنید.

- مراقبت متمرکز بر خانواده چیست؟
با درک اینکه والدین مهمترین حمایتگران سیر تکاملی کودک خود هستند، کاردرمانگران بهطور فزایندهای الگو(مدلهای) ارائه خدمت متمرکز بر خانواده را پیادهسازی میکنند.
بر این اساس:
● والدین را به عنوان اعضای فعال تیم مراقبت توانمند میسازد
● آموزش راهکارهای حمایت تکاملی نوزاد برای خانواده اش را فراهم میکند
● تماس پوست به پوست (مراقبت کانگورویی) را تشویق میکند
● مداخلات قابل ارائه توسط والدین را تسهیل میکند
تحقیقات در مجله پریناتولوژی (۲۰۲۰) نشان میدهد که مدلهای مراقبت متمرکز بر خانواده که شامل راهنماییها و آموزش های کاردرمانی هم هستند، منجر به بهبود اعتماد به نفس والدین، کاهش استرس والدین و نتایج تکاملی بهتر برای نوزادان نارس میشود.

کاردرمانی زودهنگام به فواید بلندمدت منجر میشود
– اثرات بلندمدت کاردرمانی زودهنگام چیست؟
مزایای کاردرمانی زودهنگام فراتر از بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU) است. مطالعات طولی در ارتباط با نوزادان نارسی که مداخله کاردرمانی زودهنگام دریافت کردهاند، حاکی از آن است که کاردرمانی، برایشان در بلند مدت،مزایای قابل توجهی را در پی داشته است:
یک مطالعه پیگیری ۱۰ ساله که در Pediatrics منتشر شده، نشان داد که نوزادان با وزن تولد بسیار پایین که مداخله زودهنگام جامع شامل کاردرمانی و… دریافت کردهاند، نمرات عملکرد شناختی بالاتر، عملکرد تحصیلی بهتر و مشکلات رفتاری کمتری نسبت به نوزادانی که مراقبتهای استاندارد و معمول دریافت کردهاند، دارند.
تحقیقات از مجله Developmental & Behavioral Pediatrics نشان میدهد که نوزادان نارس که مداخله کاردرمانی زودهنگام دریافت کردهاند، در طول دوره ابتدایی به خدمات آموزش ویژه کمتری نیاز داشتند.
همچنین یک تحلیل اقتصادی در سال ۲۰۲۲ در مجله Pediatrics نتیجهگیری کرد که هر دلاری که در مداخله تکاملی زودهنگام برای نوزادان نارس سرمایهگذاری شود، به ازای هر دلار ۷ دلار بازگشت در کاهش هزینههای بهداشتی، حمایتهای توانبخشی وآموزشی و افزایش بهرهوری در طول عمر به همراه دارد.
✓ خدمات توانبخشی پس از ترخیص از NICU ادامه دارد
انتقال از NICU به خانه یک بازه زمانی مهم برای نوزادان نارس و خانوادههای آنهاست. کاردرمانگران در خصوص اطمینان از اینکه “این انتقال، از فرایند تکامل مداوم نوزادان حمایت میکند”، نقش حیاتی ایفا میکنند.
برنامه های کاردرمانی منزل و مراکز کاردرمانی برای نوزادان نارس معمولاً بر روی موارد زیر تمرکز دارد:
● تنظیم محیط خانه برای حمایت از رشد و تکامل نوزاد نارس
● ادامه پرداختن به چالشهای تغذیه ای نوزاد نارس
● حمایت از بازی و تعامل متناسب با سن نوزاد نارس
● نظارت بر کسب مراحل تکاملی به شکل مناسب
● پرداختن به چالشهای پردازش حسی در حال ظهور و جدید
برای بسیاری از نوزادان نارس، کاردرمانی در طی دوران ابتدایی کودکی همچنان ادامه مییابد و به محض رسیدن به مراحل رشدی مناسب، خدمات کاردرمانی در مراکز برای کمک به تداوم تکامل نوزاد، به برنامههای مداخله زودهنگام وصل می شود.

والدین میتوانند بهطور فعال از “برنامه های کاردرمانی در منزل” حمایت کنند
همانطور که بیان شد؛ کاردرمانگران اذعان و تاکید دارند که والدین نقش حیاتی در حمایت از نوزاد نارس خود دارند. در اینجا راهبردهای عملی تایید شده ای که توسط متخصصان کاردرمانی به والدین نوزادان نارس توصیه شده و می شود، آورده شده است:
راهبردهای حسی که به نوزادان نارس کمک میکنند:
● کاهش صداهای مزاحم(noise) و نور غیرضروری در خانه
● ارائه لمس ملایم و در حد تحمل و انتظار نوزاد
● ارائه تدریجی تجربیات حسی جدید
● توجه دقیق به نشانههای بار اضافی(overloud) حسی (تغییرات به شکل ابراز بیزاری در چهره، افزایش ضربان قلب، تغییر رنگ)

- چگونه والدین میتوانند از وضعیت مناسب بدن حمایت کنند؟
● استفاده از پتوهای لوله شده یا وسایل تخصصی تر به توصیه کاردرمانگر شما
● تغییر موقعیت سر در طول خواب برای جلوگیری از صاف شدن (همیشه نوزاد را به پشت بخوابانید)
● در نظر داشتن زمانهایی برای دمر گذاشتن روزانه تحت نظارت، در حد آستانه تحمل نوزاد
● محدود کردن زمان گذاشتن نوزاددر صندلیهای خودرو و تابها برای جلوگیری از ناهنجاریهای وضعیتی بدن نوزاد

چه نوع بازیهایی برای تکامل نوزادان نارس مفید هستند؟
● ارائه تحریک بصری با کنتراست بالا (سیاه و سفید)
● قرار دادن اسباببازیها در دسترس برای تشویق بازی با قرار گرفتن دستها در خط میانه بدن
● فراهم کردن فرصتهایی برای کاوشگری های حسی مناسب
● توجه به ترجیحات نوزاد در طول تعاملات بازی

- چگونه والدین میتوانند از کاردرمانگر خود پیگیری مستمری نسبت به شرایط تکاملی نوزاد نارس خود داشته باشند؟
● حضور منظم در جلسات کاردرمانی برنامهریزیشده در مرکز
● انتقال کامل و سریع نقطه نظرات و نگرانی هایشان درباره تکامل فرزند خود
● داشتن یک دفترچه یادداشت کوچک در ارتباط با سیر کسب مراحل رشدی-تکاملی
● پیگیری برای کسب خدمات جدید مورد نیاز همچنان که نوزادشان بزرگتر میشود
– چه زمانی والدین باید به دنبال کمک بیشتر از کاردرمانی برای نوزادشان باشند؟
در حالی که برخی از نوزادان نارس تنها به حمایت تکاملی کوتاهمدت نیاز دارند، تعدادی از نوزادان نارس نیازمند کاردرمانی مداوم در سالهای اول کودکی شان میشوند. والدین باید در صورت مشاهده موارد زیر به دنبال ارزیابی های تکمیلی تر کاردرمانی باشند:
● مشکلات مداوم در تغذیه
● تاخیر در رسیدن به مراحل حرکتی (بر اساس سن تنظیمشده و مورد انتظار)
● حساسیت به تجربیات حسی (صداها، بافت و جنس اشیا، حرکت)
● حرکات یا ترجیحات وضعیتی نامتقارن
● تعقیب بینایی یا توجه ضعیف
● مشکل در انتقال بین فعالیتها یا محیطها
شناسایی زودهنگام نگرانیهای رشدی-تکاملی امکان مداخله سریع را فراهم میکند و حداکثر مزایای کاردرمانی را به همراه دارد.

آینده کاردرمانی برای نوزادان نارس: رویکردهای نوظهور
– چه ابزارهای نوظهوری از کاردرمانی نوزادان نارس حمایت میکنند؟
حوزه کاردرمانی نوزادی بهطور مداوم در حال تکامل است و رویکردهای جدید امیدوارکنندهای در حال ظهور هستند:
✓ خدمات “سلامت از دور(=teleheath)” که فارغالتحصیلان NICU را از راه دور با کاردرمانگران ارتباط می دهند
✓ فناوری پوشیدنی تخصصی که الگوهای حرکتی نوزاد را مرتبا پایش میکند
✓ آموزش واقعیت-مجازی(virtual-reality) برای والدین برای تمرین راهکارهای مراقبت و نگهداری از نوزاد نارس
✓ سامانه(سیستم) های دنبال کردن وضعیت تکاملی مبتنی براپلیکیشن(app-based)
✓ ادغام راهکار(تکنیک)های ماساژ نوزادی با رویکردهای سنتی کاردرمانی. برای آشنایی بیشتر با رویکرد واقعیت مجازی(VR) و دیگر رویکردهای سنتی، معمول و پرکاربرد در کاردرمانی کودکان به قسمت “وبلاگ” تارنمای “مرکز کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا” به آدرس www.rayarehab.ir مراجعه بفرمایید.
– چقدر درمان از راه دور مؤثر است؟
تحقیقات منتشر شده در مجله Telemedicine and Telecare (۲۰۲۲) نشان میدهد که آموزش های کاردرمانی ارائهشده از طریق “سلامت از دور”(T.H) برای والدین نوزادان نارس نتایج رشدی-تکاملی قابل مقایسهای با خدمات حضوری دارد و در عین حال دسترسی خانوادهها در مناطق روستایی یا کمبرخوردار را بهبود میبخشد.
✓ سخن پایانی
سفر تکاملی یک نوزاد نارس پر از چالشهای منحصر به فرد است، اما با حمایت مناسب، این جنگجویان کوچک میتوانند به تکامل و شکوفایی نهایی شان برسند. کاردرمانی مداخلاتی تخصصی و مبتنی بر شواهد تجربی ارائه میدهد که نیازهای تکاملی خاص نوزادان نارس را برطرف میکند و از انتقال آنها از NICU به خانه و فراتر از آن حمایت
کند.
برای والدینی که در حال پیمودن مسیر پیچیده مراقبت و نگهداری از نوزادان نارس هستند، همکاری با کاردرمانگران ماهر و باتجربه، هم راهبرد(استراتژی)های عملی و هم اطمینان عاطفی به ارمغان می آورد. با درک اینکه چگونه مداخلات کاردرمانی از رشد و تکامل نوزادشان حمایت میکند، والدین به برآورده کننده گان توانمندی برای نیازهای کودک خود تبدیل میشوند.
با انجام تحقیقات متعدد و روزافزونی که مزایای بلندمدت و قابل توجه مداخلات کاردرمانی زودهنگام را نشان میدهند، دسترسی به این خدمات تخصصی برای همه نوزادان نارس بهطور فزایندهای مهم شده است.
در خدمات ارائه شده در “مجموعه کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا”، به فراخور نیاز از
رویکردهای رایج کاردرمانی مثل رویکرد SI، روشCIMT ، روش CO-OP، بهبود مهارت ها بر پایه تمرینات درکی- حرکتی(PM) و بینایی-حرکتی (VM)،مداخلات خانواده محور، مداخلات واقعیت مجازی(VR) بر پایه آموزشهای صفحه نمایشی، اتاق تاریک و…برای بهبود توانمندی های تکاملی نوزادان نارس استفاده می شود، همچنین از مدلهای مفهومی جدیدتر مطرح شده در منابع کاردرمانی، برای طراحی خدمات کاردرمانی برای نوزادان و کودکان با انواع مشکلات اعم از تاخیر تکاملی، فلج مغزی و… استفاده میشود.
گفتنی است در “مرکز کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا” واقع در غرب تهران و خیابان ستارخان با دسترسی مناسب به مناطق همجوار مانند میدان انقلاب، توحید، میدان و خیابان فاطمی، گیشا، شهرآرا، تهران ویلا، دریان نو، حبیب اللهی، سازمان آب، مرزداران، صادقیه، آیت الله کاشانی و پونک، سعادت آباد، شهرک غرب، شهید گلاب(پلارک)، منطقه طرشت و یادگار امام، دانشگاه شریف، میدان و خیابان آزادی و استاد معین، دامپزشکی و هاشمی و… امکان ارایه مشاوره و خدمات در تمامی زمینه های توانبخشی از قبیل کاردرمانی جسمی-حرکتی، کاردرمانی درکی-حرکتی، کاردرمانی حسی(si)، کاردرمانی ذهنی و شناختی، گفتاردرمانی، بازی درمانی و رفتاردرمانی و…، برای طیف وسیعی از مسایل و مشکلات نوزادان و کودکان از قبیل کودکان نارس،
هیدروسفالی، انواع اختلالات رشدی مانند اوتیسم، مشکلات بیش فعالی-نقص توجه(ADHD)، اختلالات یادگیری(SLD)، DCD ،PVL و…، سندرمهای مختلف مانند سندرم داون و…، بیماریهای عصبی عضلانی، مانندSMA و…، بیماریهای آتروفی عضلانی مانند بکر و دوشن و…، وجود داشته که به روشهای مختلف مانند خدمات حضوری، خدمات در منزل و خدمات برخط(Online) امکان پاسخگویی به سوالات و نیازهای شما عزیزان وجود دارد.

