فهرست مطالب
مقدمه
کاردرمانی کودکانی، یا کاردرمانی اطفال، بخشی از رشته جامع و وسیع کاردرمانی است که به کودکان در طول زندگیشان کمک میکند تا کارهایی را که نیاز دارند و میخواهند انجام دهند، بهگونهای که خودکفا و مستقل باشند. کاردرمانگران کودکان تلاش میکنند تا به کودکان کمک کنند تا زندگی خود را بهطور کاملتری اداره کنند. آنها به کودکان کمک میکنند تا در وظایف روزمره باکفایت شوند، در عملکرد مدرسه خود پیشرفت کنند و از عهده حل و فصل چالشهای پردازش حسی برآیند.
کاردرمانی چگونه با کاردرمانی کودکان متفاوت است؟
کاردرمانی کودکان بر رفع نیازهای منحصر به فرد کودکان، از نوزادان تا نوجوانان، تمرکز دارد. این نوع درمان به توسعه و تکامل مهارتهای حرکتی درشت(Gross) و ظریف(Fine)، پردازش حسی(sensory processing)، خودتنظیمی( self regulation) و مهارتهای شناختی(cognitive) کمک میکند. این نوع درمان نقش بزرگی در کمک به کودکان نوپا برای مقابله با چالشها در وظایفی مانند روالهای خودمراقبتی(self-care)، آمادگی برای مدرسه و تعاملات اجتماعی ایفا میکند. فعالیتها و اهداف کاردرمانی کودکان بهطور خاص بر روی کودک متمرکز است و بر توسعه مهارتهای لازم برای زندگی روزمره و موفقیت آینده کودک تأکید دارد. در عین حال، کاردرمانی برای بزرگسالان بیشتر به سازگاری با مسئولیتها و محیطهای بزرگسالی، مانند محل کار، متمرکز است. کاردرمانی برای کودکان یک ابزار قدرتمند در کمک به کودکان برای ساخت مهارتهای اساسی و روزمره است. این شامل هماهنگی حرکتی(حرکات درشت وظریف)، تواناییهای درکی-بینایی، تلفیق و یکپارچگی حسی(sensory integration)، تنظیم عاطفی و سایر مزایا میشود. در طول یک جلسه کاردرمانی، فعالیتها و ارزیابیهای مختلفی بر اساس نیازهای کودک انجام میشود. این جلسات میتوانند بهطور قابل توجهی متفاوت باشند و شامل محیطهای مختلفی مانند فضای مربوط به بررسیها و مداخلات جسمی و اتاق ارزیابی و درمان ذهنی و شناختی باشند و شامل یک فرآیند ارزیابی اولیه برای درک مهارتها و چالشهای رشدی-تکاملی کودک باشند. هدف نهایی کاردرمانی کودکان کمک به کودکان برای انجام کارها بهطور مستقل است تا آنها بتوانند بهطور کاملتری در مدرسه، خانه و محیطهای اجتماعی شرکت کنند. برنامههای کاردرمانی ما بر بهبود توانایی کودک شما در شرکت در وظایف روزمره، از خودمراقبتی تا وظایف مرتبط با مدرسه، تمرکز دارد. این شامل موارد پایهای مانند لباس پوشیدن و غذا خوردن تا وظایف پیچیدهتر مانند نوشتن، تعاملات اجتماعی، خودتنظیمی و حتی بازی میشود. همچنین کاردرمانی تخصصی برای کودکان با تشخیص اوتیسم، ADHD و فلج مغزی جایگاه بسیار ویژه ای دارد. هدف ما رسیدگی به چالشهای خاص حسی و ارتباطی است که این کودکان معمولاً با آنها مواجه هستند.
نقش کاردرمانگران کودک
از طریق کاردرمانی کودکان، کودک شما راهبرد(استراتژی)های ارزشمندی را برای موفقیت در فعالیتهای روزمره و تعاملات اجتماعی یاد خواهد گرفت. تمرکز کاردرمانی کودکان توسعه و تکامل مهارتها درحوزه های زیر می باشد:
مهارتهای حرکتی ظریف: کاردرمانی، کودک شما را در فعالیتهایی مشغول میکند که هماهنگی چشم و دست، قدرت گرفتن و چابکی را تقویت میکند که برای وظایف و فعالیتهایش ضروری است. این شامل بهبود عملکرد عضلات کوچک در دستها و انگشتان است، مانند آنهایی که برای نوشتن، نقاشی، بستن دکمهها و استفاده از وسایل آشپزخانه استفاده میشوند.
درمان ادغام حسی: کاردرمانگران از راهکار(تکنیک)هایی استفاده میکنند که به کودکان کمک میکند تا ورودیهای حسی را بهطور مؤثرتری پردازش و به آنها پاسخ مناسب تری دهند، چه آنها به محرکها بیش از حد پاسخ دهند و چه کمتر. این به آنها کمک میکند تا اطلاعات حسی از محیط را تفسیر و به آنها پاسخ دهند، از جمله لمس، بینایی، حس عمقی، صدا، بو و طعم.
آموزش مهارتهای اجتماعی: کارشناسان کاردرمانی راهنماییهایی در مورد چگونگی تعامل مثبت با همسالان و مدیریت موقعیتهای اجتماعی ارائه میدهند و روابط قویتر و مهارتهای ارتباطی بهتری را پرورش میدهند. این شامل تعامل با دیگران، مدیریت احساسات و توسعه عزت نفس است.
مهارتهای خودمراقبتی(self-care): آموزش به کودکان در مورد نحوه انجام روالهای روزمره مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن و نظافت بهطور مستقل نیز یک تمرکز کلیدی در خدمات کاردرمانی است.
مقدمه ای بر کاردرمانی جسمی و حرکتی در کودکان فلج مغزی
میدانیم که فلج مغزی (CP) یک اختلال در سامانه عصبی مرکزی(مغز) است که ازنظر جنبه های جسمی- حرکتی بر حرکت، تون(tone) عضلانی و وضعیت بدن تأثیر میگذارد. برای کودکان مبتلا به فلج مغزی، برنامه های کاردرمانی جسمی- حرکتی بخش مهمی از برنامه مدیریت این اختلال میباشد و نقش بسزایی در بهبود تحرک و کیفیت کلی زندگی این کودکان دارد. یک برنامه کاردرمانی جسمی- حرکتی مناسب میتواند به کودکان مبتلا به CP کمک کند تا قدرت، هماهنگی و استقلال بیشتر و بهتری را در فعالیتهای حرکتی روزمره خود به دست آورند. در ادامه مباحث مربوط به تشریح کاردرمانی کودکان، با کاردرمانی جسمی- حرکتی برای کودکان مبتلا به فلج مغزی و راهکار(تکنیک)های مورد استفاده و زمان مناسب بهره مندی از مداخلات کاردرمانی حرفهای برای این کودکان را بررسی میکنیم و البته توجه داریم که درصد بسیار بالایی از دریافت کنندگان خدمات کاردرمانی جسمی- حرکتی در مجموعه های کودکان را افراد با تشخیص فلج مغزی تشکیل میدهند. در مورد فلج مغزی و انواع مختلف آن مقالات جداگانه ای در قسمت وبلاگ تارنمای مجموعه کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا وجود دارد که میتوانید روی عنوانهای زیر کلید کنید:
- فلج مغزی چیست؟
- معرفی شایعترین نوع فلج مغزی؛فلج مغزی نوع اسپاستیک
- تون عضلانی چیست و هایپوتونیتونی یا تون عضلانی پایین درکودکان فلج مغزی به چه معناست؟
- فلج مغزی دیسکینتیک( آتتویید)
- فلج مغزی آتاکسی(آتاکسیک)
- کاردرمانی در فلج مغزی؛اهداف، فعالیتها و مزایا
نقش کاردرمانی جسمی – حرکتی در مدیریت فلج مغزی
کاردرمانی جسمی و حرکتی نقش اساسی در درمان و مدیریت مسایل و مشکلات فلج مغزی دارد. در حالی که فلج مغزی خود قابل درمان نیست (یعنی بسته به میزان و شدت آسیبهای وارده به مغز و عملکرد سامانه عصبی، در بعضی موارد، عوارض مربوط به این اختلال ممکن است تا پایان عمر با فرد همراه باشد)، توانبخشی با تمرکز بر بهبود مهارتهای حرکتی، قدرت عضلانی و ارتقا تواناییها و هماهنگی های حرکتی، کمک قابل توجهی به بهبود شرایط و همچنین از میان برداشتن عوارض حرکتی دارد. مداخله زودهنگام از طریق کاردرمانی جسمی-حرکتی میتواند از بروز عوارض ثانویه، مانند بدشکلیهای مفصلی، توسعه سفتی عضلات در بخشهای مختلف بدن و دشواری های شدید در تعادل و تحرک جلوگیری کند.
اهداف کاردرمانی جسمی و حرکتی برای کودکان مبتلا به فلج مغزی
اهداف کاردرمانی با رویکرد بهبود حرکت در کودکان فلج مغزی بسته به شدت و نوع فلج مغزی و همچنین نیازهای خاص کودک متفاوت است. برخی از اهداف کلیدی شامل:
● بهبود تحرک: افزایش توانایی کودک در راه رفتن، ایستادن و حرکت بهطور مستقل یا با کمک.
● افزایش قدرت و انعطافپذیری: توسعه و بهبود قدرت عضلانی و بهبود انعطافپذیری برای کنترل بهتر حرکت.
● بهبود تعادل و هماهنگی: کمک به کودکان برای بهبود وضعیت بدن، تعادل و هماهنگی کلی به منظور کاهش خطر سقوط.
● ارتقای استقلال: تشویق کودکان به شرکت در فعالیتهای روزمره با استقلال بیشتر.
● جلوگیری از عوارض: کاهش خطر سفتی و کوتاهی های عضلانی، ناهنجاریها یا مشکلات مفصلی که میتواند بدون حرکت و درمان منظم بروز کند.
راهکارهای کاردرمانی جسمی- حرکتی برای کودکان مبتلا به فلج مغزی
کاردرمانی برای کودکان مبتلا به فلج مغزی با هدف بهبود مهارتهای حرکتی شامل راهکار(تکنیک)های مختلفی است که باتوجه به چالشهای حرکتی خاص هدفگذاری شدهاند. این راهکارها معمولاً بر اساس نیازها و تواناییهای عملکردی کودک شخصی سازی میشوند. در زیر برخی از رویکردهای رایج کاردرمانی برای کودکان مبتلا به CP آورده شده است:
۱. اقدامات آماده سازی: که میتواند شامل تمرینات کششی و تقویتی باشد، تمرینات کششی و تقویتی راهکارهای بنیادی در درمانهای جسمی هستند. کشش به افزایش انعطافپذیری و جلوگیری از سفتی عضلات کمک میکند، در حالی که تمرینات تقویتی قدرت عضلانی برای حمایت از حرکت و وضعیت بهتر در حین تمرین و انجام فعالیتهای فردی را ، ایجاد میکنند.
○ نرمشهای کششی: این تمرینات بر روی کشش عضلات سفت تمرکز دارند که بهویژه برای کودکان مبتلا به فلج مغزی اسپاستیک که سفتی عضلات در اندامهای آنان شایع است، مهم است.
○ فعالیتهای واجد تمرینات تقویتی: فعالیتهایی مانند تمرینات ایستادن، بلند کردن پاها یا تمرینات مقاومتی میتوانند به کودکان کمک کنند تا عضلات قویتری داشته باشند و به آنها اجازه می دهند تا تحمل وزن و انتقال وزن شان در حین انجام فعالیتهای منحصر به فرد روزانه با کارآیی بیشتری انجام شود و تحرک خود را بهبود بخشند
- زمان تماس با یک کاردرمانگر جسمی- حرکتی حرفه ای: در این مورد اگر کودک شما دچار سفتی عضلانی است که حرکت دادن اندام و یا کامل شدن دامنه حرکتی در حرکات غیر فعال را مشکل میکند، مناسب است که حتما با یک کاردرمانگر حرفهای مشورت کنید تا بتوانید تمرینات کششی و تقویتی مناسب با شرایط کودکتان را از وی دریافت کنید.
۲. آموزش راه رفتن آموزش راه رفتن بر کمک به کودکان مبتلا به فلج مغزی برای بهبود الگوهای راه رفتن تمرکز دارد. برخی از کودکان مبتلا به CP ممکن است به دلیل سفتی عضلات، ضعف یا عدم تعادل، با الگوی غیرطبیعی راه بروند. آموزش راه رفتن به کودکان کمک میکند تا این مشکلات را اصلاح کرده و بهطور مؤثرتری راه بروند.
○ استفاده از وسایل کمکی: آموزش راه رفتن معمولاً شامل استفاده از وسایل کمکی مانند واکرها، بریسها یا ارتزها برای حمایت از وضعیت و حرکت کودک در حین راه رفتن است.
○ فعالیتهای تعادل و هماهنگی: این تمرینات به بهبود ثبات و هماهنگی در حین راه رفتن کمک میکند و خطر سقوط را کاهش میدهد. - زمان تماس با یک کاردرمانگر جسمی- حرکتی حرفهای: اگر کودک شما در راه رفتن مشکل دارد یا به حمایت قابل توجهی نیاز دارد، مهم است که با یک کاردرمانگر متخصص در زمینه آموزش راه رفتن مشاوره کنید. همکاران ما میتوانند وسایل کمکی و راهکار(تکنیک)های مناسب برای بهبود راه رفتن را توصیه کنند.
۳. تمرینات تعادل و هماهنگی
تعادل و هماهنگی معمولاً در کودکان مبتلا به فلج مغزی تحت تأثیر قرار میگیرد و فعالیتهایی مانند ایستادن، راه رفتن یا انتقال بین حرکات( مثل انتقال به نشستن از وضعیت خوابیده و …) را دشوارتر میکند. کاردرمانی جسمی – حرکتی شامل فعالینها و تمریناتی است که به بهبود در این زمینهها کمک میکند و در جلسات آن به کودکان کمک میشود تا کنترل بهتری بر حرکات خود داشته باشند.
○ آموزش تعادل: فعالیتهایی مانند ایستادن بر روی سطوح ناهموار یا شیب دار، و نیز راه رفتن بر روی تخته های تعادل به شکل گیری و توسعه ثبات حرکتی کمک میکند.
○ تمرینات هماهنگی: فعالیتهایی مثل گرفتن و پرتاب توپها، چیدن انواع مختلفی از موانع و گذشتن از آنها و…، در بهبود هماهنگی بین بالا تنه با لگن و اندامهای استفاده میشود. - زمان تماس با یک کاردرمانگر جسمی- حرکتی حرفهای: اگر کودک شما در تعادل مشکل دارد یا بهطور مکرر سقوط میکند، یک کاردرمانگر مجرب در حیطه کاردرمانی حرکتی کودکان میتواند تواناییهای هماهنگی حرکتی او را ارزیابی کرده و یک برنامه تمرینی شخصی برای بهبود ثبات و جلوگیری از آسیب او طراحی کند.
۴. درمان وضعیت بدنی و قامت نامناسب
کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است به دلیل عدم تعادل عضلانی و مشکلات کنترل حرکتی، وضعیت بدنی نامناسبی پیدا کنند. درمان وضعیت بدنی آنها به اصلاح این مشکلات با تمرکز بر سازوکار صحیح بدن و تمرینات تقویتی نقاط کلیدی و مرکزی بدن کمک میکند.
○ تمرینات تقویت نقاط کلیدی و مرکزی: یک تنه قوی به بهبود وضعیت کلی کمک میکند و نشستن، ایستادن و حرکت با شرایط صحیح را برای کودکان آسانتر میکند.
○ راهکار(تکنیک)های اصلاح وضعیت: کاردرمانگران با کودکان کار میکنند تا در حین فعالیتها وضعیت صحیح را حفظ کنند که این میتواند فشار را بر روی عضلات و مفاصل کاهش دهد. - زمان تماس با یک کاردرمانگر جسمی- حرکتی حرفهای: اگر کودک شما دارای مشکلات واضحی در وضعیت بدنی است و همچنین اگر قامت بدنی وی مناسب نیست، یا اگر در نشستن یا ایستادن صحیح مشکل دارد، یک کاردرمانگر میتواند به اصلاح وضعیت بدنی اش کمک کرده و راهکار(تکنیک)های تقویتی و مناسب، برای حمایت از وضعیت بدنی بهتر ارائه کند.
۵. آموزش تحرک عملکردی آموزش تحرک عملکردی به کودکان مبتلا به فلج مغزی کمک میکند تا یاد بگیرند چگونه وظایف روزمره را انجام دهند، مانند انتقال از نشسته به ایستاده، جابهجایی به داخل و خارج از صندلی یا بالا و پایین رفتن از پلهها و…. این نوع درمان هدفش بهبود توانایی کودک در شرکت در فعالیتهای روزمره با استقلال بیشتر است.
○ تمرینات مبتنی بر وظیفه: کودک حرکات خاص مورد نیاز برای فعالیتهای روزمره را تمرین میکند(task-oriented)، مانند بلند شدن از حالت نشسته یا بالا رفتن از پلهها.
○ تکرار و تمرین: آموزش تحرک عملکردی شامل تمرین مکرر برای کمک به کودک در تسلط بر حرکات و ادغام آنها در روال روزمره است. - زمان تماس با یک کاردرمانگر جسمی- حرکتی حرفهای: اگر کودک شما در انجام وظایف روزمره مانند لباس پوشیدن، نشستن یا حرکت در خانه مشکل دارد، یک کاردرمانگر میتواند آموزش تحرک عملکردی را برای بهبود استقلالش در فعالیتهای روزمره زندگی، ارائه دهد.
اهمیت مداخله زودهنگام
برای کودکان مبتلا به فلج مغزی مداخله زودهنگام توانبخشی و به ویژه کاردرمانی جسمی و حرکتی میتواند تفاوت قابل توجهی در نتایج بلندمدت ایجاد کند. شروع درمان در سنین پایین به کودکان این امکان را میدهد که مهارتهای حرکتی لازم برای استقلال بیشتر را، همچنان که سنشان بیشتر میشود، توسعه دهند. مداخلات جسمی و حرکتی زودهنگام همچنین میتواند از بروز سفتیها و کوتاهیهای عضلانی، ناهنجاریها و بدشکلیهای مفصلی و سایر عوارض مرتبط با کمبود تحرک جلوگیری کند.
مزایای مداخلات کاردرمانی جسمی- حرکتی مداوم
به طور کلی، توانبخشی و به طور ویژهتر تمامی مداخلات کاردرمانی (جسمی – حرکتی، ذهنی-شناختی و…) یک مداخله یکباره نیستند؛ بلکه یک فرآیند مستمر و دامنهداری هستند که با نیازهای کودک تکامل مییابند. با رشد کودکان، برنامههای درمانی آنها برای مقابله با چالشها و اهداف جدید تنظیم میشود بنا بر این کاردرمانی جسمی و حرکتی مداوم و منظم هم به حفظ پیشرفتهای حاصلشده، جلوگیری از پسرفت و حمایت از تواناییهای فیزیکی در حال تحول کودک کمک میکند.
سخن پایانی
کاردرمانگران به افراد در تمام مراحل زندگی کمک میکنند تا در فعالیتهایی که میخواهند و نیاز دارند شرکت کنند که بخش قابل توجهی از این کار را از طریق
استفاده درمانی از فعالیتهای روزمره(occupations) هر فرد انجام میدهند. استفاده درمانی از این فعالیتها معمولا در قالب رویکردها و الگوهای درمانی مختلفی ارائه میشوند، “رویکرد” یا “الگو(model)” به نحوه ارزیابی و تفسیر ما از مسایل و مشکلات و همچنین به شکل کلی مداخلات ما اشاره دارد، در حوزه کودکان نیز، کاردرمانی به شکل رویکردهای مختلفی ارائه میشود که قبلا به معرفی برخی از مهمترین آنها، در “وبلاگ مجموعه کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا” پرداخته ایم، از جمله حیطه های کاری بسیار مهم در کاردرمانی کودکان، کاردرمانی جسمی- حرکتی است که بخش بزرگی از دریافت کنندگان این خدمات را کودکان فلج مغزی تشکیل میدهند.
در خدمات ارائه شده در “مجموعه کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا”، از رویکرد های مختلفی چون رویکرد SI، روشCIMT ، روش CO-OP، بهبود مهارت ها بر پایه تمرینات درکی- حرکتی(PM) و بینایی-حرکتی (VM)، مداخلات واقعیت مجازی(VR) بر پایه آموزشهای صفحه نمایشی، اتاق تاریک و…، متناسب با شرایط مراجعان استفاده میشود.
گفتنی است در “مرکز کاردرمانی و گفتاردرمانی رایا” واقع در غرب تهران و خیابان ستارخان با دسترسی مناسب به مناطق همجوار مانند میدان انقلاب، توحید، میدان و خیابان فاطمی، گیشا، شهرآرا، تهران ویلا، دریان نو، حبیب اللهی، سازمان آب، مرزداران، صادقیه، آیت الله کاشانی و پونک، سعادت آباد، شهرک غرب، شهید گلاب(پلارک)، منطقه طرشت و یادگار امام، دانشگاه شریف، میدان و خیابان آزادی و استاد معین، دامپزشکی و هاشمی و… امکان ارایه مشاوره و خدمات در تمامی زمینه های توانبخشی از قبیل کاردرمانی جسمی-حرکتی، کاردرمانی درکی-حرکتی، کاردرمانی حسی(si)، کاردرمانی ذهنی و شناختی، گفتاردرمانی، بازی درمانی و رفتاردرمانی و…، برای طیف وسیعی از مسایل و مشکلات نوزادان و کودکان از قبیل کودکان نارس،
هیدروسفالی، انواع فلج مغزی، انواع اختلالات رشدی مانند اوتیسم، مشکلات بیش فعالی-نقص توجه(ADHD)، اختلالات یادگیری(SLD)، DCD ،PVL و…، سندرمهای مختلف مانند سندرم داون و…، بیماریهای عصبی عضلانی، مانندSMA و…، بیماریهای آتروفی عضلانی مانند بکر و دوشن و…، وجود داشته که به روشهای مختلف مانند خدمات حضوری، خدمات در منزل و خدمات برخط(Online) امکان پاسخگویی به سوالات و نیازهای شما عزیزان وجود دارد.
